شهر باستانی آنی، نماد خسران بزرگ ارامنه

ایران‌آرمنیا – در شرق شهر قارص ترکیه مجموعه‌ای از کلیساهای متروک قرون وسطایی با برج‌های هشت ضلعی، دیوارهای فروریخته و ستون‌های شکسته در میان چمنزارهای وسیع رها شده‌اند. در دره‌ای نزدیک رودخانه آخوریان، جایی که مرز ترکیه با ارمنستان را می‌سازد، یک پل باستانی که از وسط شکسته شده هم به چشم می‌آید.

این ویرانه‌ها تنها چیزی است که از شهر آنی، پایتخت ارمنستان در قرون وسطی باقی مانده است. ارمنستان  یکی از نخستین کشورهایی است که در اوایل سال‌های ۳۰۰ میلادی مسیحیت را به عنوان دین رسمی پذیرفت. درقرن پنجم در این مکان برج و باروهایی ساخته شد تا اینکه این شهر در قرن ۱۰ میلادی به عنوان پایتخت ارمنستان انتخاب شد. شهر بزرگی با جمعیتی نزدیک به صد هزار نفر و ساختمان‌های مقدس پرشمار، به طوری که به نام شهر ۱۰۰۱ کلیسا مشهور شد.

موقعیت استراتژیک این شهر در مسیر تجاری بین دریای سیاه و دریای خزر، آنی را به هدفی وسوسه‌انگیز تبدیل کرده بود و محکوم به تاخت و تازهای پرشماری شد تا چاره‌ای جز ترک آن باقی نماند.

تقابل امپراتوری‌ها

پس از الصاق به امپراتوری عثمانی در قرن شانزدهم، شهر آنی تا اوایل سال‌های ۱۸۰۰، هنگامی که مسافران اروپایی شروع به بازدید از این شهر قرون وسطایی کردند، تنها یک خاطره دور دست بود. ویرانه‌های آنی روی یک گسل ژئوپلیتیکی در محل تلاقی سه امپراتوری عثمانی ، ایرانی و روسی قرار داشت و بازدید از آثار باقیمانده شهر به دلیل تنش‌های سیاسی کار خطرناکی محسوب می‌شد.

با این وجود برخی از گردشگران بازدیدهایی گذری از این منطقه داشتند تا محققان هم برای بررسی این شهر باستانی کنجکاو شوند. در سال ۱۸۱۷ روبرت کرپورتر، دیپلمات و گردشگر اسکاتلندی برداشت‌هایش از سفر به آنی را ثبت کرد. هرچند تاریکی این ویرانه‌ها مخفیگاه خوبی برای دزدان و تبهکاران محسوب می‌شد، کرپورتر با احتیاط به آنجا رفت و هیجانش از دیدن این آثار باستانی را در یادداشت‌هایی خلاصه کرد و اینگونه نوشت: «در ورودی شهر، سطح نسبتا بزرگی از زمین توسط باقی‌مانده‌های در هم شکسته کلیساها پوشیده شده و کتیبه‌های تزئین‌شده آنها فوق‌العاده‌‌اند. بنای بعضی از كلیساها سالم‌تر مانده، ولی آنها در میان سازه‌هایی که گذشت زمان و جنگ‌ها ضربات سختی به آنها زده، جداافتاده هستند.»

در سال ۱۸۳۹ ، کاپیتان ارتش انگلیس ، ریچارد ویلبراهام، از استحکامات دفاعی شهر آنی و حضور نمادهای مسیحی در آن شگفت‌زده شد. او در این باره نوشته است: «نماد مقدس مسیحیت در جاهای مختلف نقش بسته است. بلوک‌های سنگی عظیم و سرخ‌رنگ که در بنای برج‌ها کار شده و صلیب‌های غول‌پیکری ساخته‌اند، از تاخت و تاز مهاجمان در امان مانده است.» با وجود توجه این محققان تاثیر رویدادهای طبیعی همچنان به تخریب آرام آنی ادامه دادند و چند قرن طول کشید تا باستان‌شناسان برای تحقیقات دقیق‌تر به آنجا سفر کنند.

سرمایه جدید ، ملت قدیمی

پادشاهی ارمنستان در قرون وسطی بسیار فراتر از مرزهای امروزی این کشور بود.  این سرزمین در طول اعصار مختلف تحت سلطه پارس‌ها، سلوکی‌ها، اشکانیان و رومیان بوده، ولی هویت ارمنی بدون توجه به ظهور و سقوط این خاندان‌ها حفظ شد. مسیحیت به عنوان آیینی تازه به هسته اصلی تاریخ ارمنیان تبدیل شد. این دین به تدریج توانست جایگاهش را تثبیت کند و ارمنستان مسیحی در کنار بیزانس‌ها، ساسانیان و سپس اعراب مسلمانان به حیاتش ادامه داد.

در قرن دهم سلسله «باگراتونی» در شمال ارمنستان به قدرت رسید و پادشاه «آشوت سوم» (۹۵۲-۹۷۷) آنی را به عنوان پایتخت سلطنت خود برگزید. جانشین او «سمبات دوم» بین  سالهای ۹۷۷ و ۹۸۹ دیوارهای شمالی و برج‌های اطراف شهر را بنا کرد. راه‌های تجاری که جاده ابریشم را تشکیل می‌داد به سمت این شهر تغییر مسیر داد تا ثروت به سمت آنی سرازیر شود و حاکمان بتوانند کلیساهای جدیدی بسازند.

معابد و کلیساها

یکی از اولین  کلیساها، کلیسای سنت گرگوری ابوغامرنتس (Abughamrents)، عبادتگاهی خصوصی برای خاندان قدرتمند پاهلاوونی بود. مانند بسیاری از کلیساهای آنی مکان آن طوری انتخاب شده بود که از بیرون شهر هم قابل رویت باشد.

همزمان با رونق شهر آنی در اوایل قرن یازدهم و زمان حکمرانی «گاگیگ اول» کلیساهای متعددی با سنگ بازالت محلی ساخته شد که بازه رنگی متنوعی از قرمز و زرد تا سیاه دارد. کلیسای جامع آنی که توسط «تردات»، معمار مشهور ارمنی ساخته شد به همراه سه کلیسای دیگر ارتفاعی بلندتر از دیوارهای شهر داشتند. گنبد کلیسای «نجات‌دهنده مقدس»، یکی از این کلیساها، دایره کاملی بود که بخشی از یک صلیب در آن قرار داده شده بود.

در سال ۱۰۶۴ سلجوقیان به این شهر حمله کردند و پس از آن شهر آنی عمدتا تحت سلطه خارجی‌ها بود، از جمله سلسله مسلمان شدادیان که در اواخر قرن یازدهم مسجد منوچهر را بنا کردند. حکومت دوباره مسیحیان به آنی به سلطنت گرجی‌ها محدود می‌شود که کلیساهای تازه‌ای ساختند، از جمله کلیسای سنت‌گرگوری تیگران هوننتس در سال ۱۲۱۵٫

در قرن سیزدهم ، آنی توسط مغولان غارت شد و این آغاز افول این شهر بود. راه‌های تجاری تغییر مسیر دادند و دیگر از تجارت و رفاه خبری نبود. در سال ۱۳۱۹ زلزله شدیدی به شهر آسیب جدی وارد کرد. پس از دوره‌ای که آنی تحت حکومت صفویان بود، در قرن شانزدهم به امپراتوری عثمانی الصاق شد. آنی به تدریج رها و به شهر ارواح تبدیل شد.

امید و ناامیدی

در سال ۱۸۷۸ امپراتوری روسیه اطراف آنی را تصاحب کرد. اکتشافات کاوشگرانی مانند کرپورتر و ویلبراهام عامل جلب توجه روسیه به این منطقه شد که جایگاه مهمی در مسیحیت شرقی داشت. در دهه ۱۸۹۰، روسیه تیمی به سرپرستی نیکولای یاکوولیویچ مار، محقق متولد گرجستان تشکیل داد تا این شهر باستانی را حفاری کند. تحقیقاتی که توسط مار آغاز شده بود تا سال ۱۹۱۷ ادامه یافت و موفق شد از بخشی از گذشته باشکوه شهر پرده‌برداری کند و متوجه شد که آنی شامل مجموعه‌ای از پل‌ها و جاده‌های بنا شده روی دره‌های عمیق رودخانه‌ها بوده است.

در همین حال ارمنستان همچنان سرزمین‌هایش را از دست می‌داد و جنگ‌های روسیه (بعدا اتحاد جماهیر شوروی) و ترکیه بر سر نواحی اطراف ویرانه‌های شهر آنی ادامه داشت. در سال ۱۹۱۵ امپراتوری عثمانی ۵/۱ میلیون نفر از ارامنه را به بهانه همکاری با روسیه قتل عام کرد که اکثر مورخان آن را اولین نژادکشی جهان نامیده‌اند.

نیمه دوم قرن بیستم شهر آنی دوباره روی خط گسل ژئوپلیتیکی قرار گرفت و این بار مرز ترکیه، یکی از اعضای ناتو و ارمنستان شوروی را تشکیل می‌داد. برای ارامنه قابل قبول نیست که این شهر باستانی بخشی از خاک ترکیه باشد. در سال ۲۰۱۶ مجموعه باقی‌مانده از کلیساهای آنی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.

ویرانه های خاموش این شهر که در خلال اعصار مورد هجوم ارتش‌های مختلف قرار گرفته همیشه مکان ویژه‌ای برای ارامنه بوده است. پس از نژادکشی اوایل قرن بیستم، آنی با مقاومت خیره‌کننده‌اش یادآور خسران بزرگ ارامنه است و از این نظر جایگاه ارزشمندتری پیدا کرده است.

منبع: نشنال جئوگرافیک